नव बाजा

नवबाजा व कचाबाजाया आकार प्रकार

छगू दृष्टि

न्यकूजात्रा मतयाःया मू अंशकथं खने दयाच्वंगु नवबाजा खः । न्यकूजात्रायात झःझः धा‌य्‌केमाला अले वाद्यवादन यात संरक्षणनं जुइगु कथं थीथी म्यें व रागं सुसजित याना नवबाजा धकाः झिंच्यागू बाजा थाय्‌थासय् थानां न्यकूजात्रा मतया: यात पूवंका तःगु जुल । झिदँय् छ्क जक प्रचलने वइगु बाजा जूगुलिं दँय्‌दँसं नवबाजाया प्रशिक्षण बिइमाःगु जुल । न्ह्याबलय् थाय् म्वाःगु जूगुलिं जनभावात्मक चेतनां थुकियात ल्यंकातय् अःपु मजुल ।

नवबाजा थाय्‌त मदय्‌क मगा:गु पासाबाजा म्वाहालि खः, पुलांगु म्येंया ताले म्वाहालिपुया नवबाजा थाइबलय् नवबाजाया सान, फुर्ति हे गुलि वाँला ? आ म्वाहालि पुइपिं न्हना वंगुलिं कनाथ कार्नेश पुइका नवबाजा थाइगु जुल । नवबाजा थाइपिं वाद्य कलाकारत मदया वंगुलि प्रमाणजक पुवंकेगु कथं याकनं नवबाजा थाय् सिधय्‌के माला वल । थथे नवबाजाय् वःगु, वइगु संकटया लागि न्यकू जात्रा मतयाः व्यवस्था समितिं सापहे चिन्ता कया वारम्वार नवबाजाया प्रशिक्षण विइगु व्यवस्था याना वयाच्वंगु च्वछाय्‌बहःगु भावनायात सकसिन तिब: बिइमा । अथे धयागु नवबाजा स्यनिगु इलय् समितिं झिगू त्वाःयातनं प्रशिक्षण विइत ब्वना च्वनी, उगुइलय् सकसिन नं ब्वतिकया स्यनेगु इलय् सय्‌का काय् फत धाःसा नवबाजाया समस्या गबलेनं वइमखु ।

खिं:	१. खिं: – देवबाजा कथं नालातयागु खिंबाजाया विकाश स्वरुप थथे खः । थ्वबाजा सिंगोयात दुने फुस्लु याना जःगुपाखे नासः धकाः करिब ९” इञ्च खःगुपाखे माहाँकाः धकाः १०” इञ्च चाकः दुगुलि छ्‌यंगुतिं भुना छ्‌यंगुयागु हे तानं साय्‌का उकी जःपाखे करीव ५” इञ्च व खःपाखे ८” इञ्च ति खौतया दय्‌का तइगु बाजा खः । खिंबाजा समाय् याय्‌त न्ह्यने नृत्येश्वरयागु भव्य मुर्ति च्वया छाय्‌पा: याय्‌गु चलन दु । थ्व वाद्यवादन थाइबलय् उकियात साथ बिइत कँय्‌यागु ताः बमुचा व पुइगु बाजाय् सिजः यागु पोंगा खः । बाजाया आकार प्रकार न्ह्यब्वयागुया अर्थ इलँ इलय् वइगु ह्यूपालय् नं झिगू नवबाजाया अस्तित्व न्हनां मवनेमाः धयागु अभिप्रायँ खः ।
धा:	२. धा: – धाः बाजाया आकार धयागु १८” तःगोगु २ फिट ताः हाकःगु सिगोयात दुने फुस्लुयाना दय्‌का तःगुलि निखेपाखें नं छ्‌यंगुलि भुना छ्‌यंगु यागु हे तानं पिने साय‌्‌का जःपाखे नासः याना सालुगु छ्‌यंगु व खःपाखे माँकाः धकाः ख्वातुगु छ्‌यंगु तया दय्‌की । थ्व बाजा थाय्‌बलय् खःपाखे धाःकथि धकाः सिंयागु कथिं थाना जःगुपाखे ल्हालं थाय्‌गु याइ । गुकि साँस्कृतिक खिंबाजायागु सम्पूर्ण वन्देजय् रचना याना तःगु ग्वारात थाय्‌थासे स्थापना याना तःपिं देवी देवतापिनि न्ह्योने उमिगु अनुस्मरण याना चिनातःगु ग्वारा म्येंत हालेगु व थाय्‌गु याइगु खः । थुकि ताल कथं ग्वाहालि याय्‌त कँय्‌यागु तःतःपाःगु भुछ्‌याय् थाय्‌गु याइ ।
धिमय्	३. घिमय् बाजा – छ्‌यंगु बाजाया झ्वलय् धिमय् बाजानं धाः बाजाथें हे सिंयागु तर याउसेच्वंगु सिंजातिमा सिंगोयात दुने फुसुलु याना तःगुलि निखेसन छ्‌यंगुलिं भुना, छ्‌यंगुयागु हे तानं साय्‌का तःगु जुइ । धिमय् बाजा धाः व खिं थें समानान्तर गो लाइमखु वखुच्याइ । थुकिया विशेषता छु दु धाःसा थुकी धाः बाजाय्‌थें खःगु ल्हातं कथिं मथासे जःगु ल्हातं पौयागु दय्‌कातःगु च्वका चाःतुइकातःगु ताख्वर कथिचाँ थाना खःगु ल्हातं खःपाखे माँकाःपाखे थाय्‌गु याइ । थुकियात कँय्‌यागु भुस्याः थाना ताल विइगु जुइ । अथे थुकिया बोल व तालय् नृत्यनं याइ । थुगु बाजा जात्रा पर्व, खुशीयालि पर्व विषेश याना करुणामयजात्राय् प्रमुख बाजा कथं न्ह्योने खने दयाच्वंगु दु । थुगु बाजा थाना वइगु इलय् छजो जक थाना वःसानं यक्वः मनूत दुगुथें च्वनीगु धाःसा यल जोछिया धिमय् बाजाया बोलनं जोलाःगु जुयाच्वन ।
नाय्‌खिं	४. नाय्‌खिंबाजा – थ्व बाजा चीगोगु सिंयागु दुने फुसुलु याना तःगुली निखेसनं छ्‌यंगुतिं भुना छ्‌यंगु यागुहे तान् साय्‌का तःगु जुइ । जःगु ल्हातं नाय्‌खिँ कथिं थाना खःगुपाखे ल्हातं हे थाय्‌गु याइ । जःपाखे ख्वातूगु छ्‌यंगु भुना तःगुली भतिचा सी इला उकि जःगु ल्हाया दथुपतिनं च्वला आकर्षक बोलत पिकाय्‌गु याइ । थ्व बाजा नवबाजामा अतिरिक्त धाः थाइबलय् न्ह्याबलय् पालंपा थाय्‌गु याइ । थ्व बाजा राजाज्ञा वा घण्टा घोषणा धकाः नाय्‌खिँ च्वय्‌केगु धाइ । देवदेवीपिनिगु जात्राय् वा सिथं हइगु यात्रा नं थ्व बाजा प्रयोग जुइ ।
दम:खिं	५. दमःखिं बाजा – थ्व बाजा खिं बाजाथें याउसेच्वंगु सीगोलय् दुने फुसुलु यानातःगुलि निखेसनं छ्‌यंगुलिं भुना, छ्‌यंगुयागु हे तानं साय्‌कातःगु जुइ । थाय् मालिबलय् थ्व छ्‌यंगु भुना तःगु नासः व माँका निखेसनं नं छुचुं न्हाया माँकापाखे घोर व नासःपावे तीप स्वर मिले जुइक निखेंपाखेनं ल्हातं हे थाय्‌गु याइ । न्यकूजात्रां थ्व बाजा थाइबलय् बाजायात विशेष रुपं छाय्‌पा: छगलय् भैरब, छगलय् महालक्ष्मी, छगलय् कुमारीया ख्वाःपाः मतुकसमेत पुइका अनेक तिसाँ तीकाः आदरपूर्वक झल्लर दुगु कुसां कुइका थाय्‌गु याइ । थ्व बाजा न्यकूजात्रा मतयाःया प्रमुख बाजा मध्ये छताजी खः । थुगु बाजायात संगीत साथ बिइत न्हापा म्वाहालि पुया अनेक राष्ट्रिय लोकगीतया सूर बिया बःचा पाःगु भुस्या थना ताल बिइगु खःसा थौकन्हय् कनाथ कार्नेस पुइकीगु जुयावल । थ्व बाजा राज प्राज्ञादया लुँ झ्‌याक्वय् मेगु नवबाजा धयातःगु फुक्क बाजा थाय् धुनेवं संगीत सहित याना न्हय्‌गु हे ताल थाय्‌मा: । अथे न्हय्‌गु ताल थाइबलय् प्रत्येक तालया अन्तय् न्यकू पुया त्रिरत्ननाम उचारण यायेमाः । अलय् धाःबाजा नं कोछीना कायेमाः ।
मृडङ्ग	६. मृडङ्गबाजा – थुगु बाजा पौराणिक धापू कथं इन्द्रया देवासभाय् गन्धर्वपिंसं अप्सरापिं प्याखँ हुइका थाइगु बाजा धाइ । थुकिया आकार प्रकारनं खिं बाजाथें हे सिगोयात दुने फुसुलु याना तःगुलि निखेसनं छ्‌यंगुतिं भुना, छ्‌यंगु यागुहे तानं साय्‌का तःगु जुइ । अले माँकापाखे भचा तःचाः याना नासःपाखे भचा चीचाः याना नासःपाखे जक खिं बाजने थें खौ तया माँकापाखे खौ तइमखु । थाय् त्यलकि स्याबजि लखय् फोया न्हाया स्वर मिले जुइक तया नासःपाखे जःगु ल्हातं व खःगु ल्हातं थाय्‌गु नवबाजाया अतिरिक्त यलया बुंगद्योयाथाय् व ख्वप थिमि सुनागुथि जल आदि छुं थासय् जक दनि । थ्व हे मृदङ्गयात लिपाः बच्छि याना तबला व बामया रुप बिउगु धाइ । न्यकूजात्राबलय् थ्व बाजा थाइबलय् झोलाक प्रताल, एकताल व वन्दा स्वंगु तालयात कय्‌च्याना थाय्‌गु यानाच्वंगु दु ।
ढोलक	७. ढोलकबाजा – थ्व बाजानं धाःबाजाथें हे याउसे च्वंगु सिंगोयात दुने फुसुलु याना तःगुलि निखेसनं छ्‌यंगुति भुना, छ्‌यंगुयागु हे तानं साय्‌का तःगु जुइ । थौंकन्हे तानजक छ्‌यंगुयागु पलेसा काखिपतं साय्‌कातःगु नं प्रयोगय् हयाच्वंगु दु । थुकियात साथ बिइगुलि कँय्‌यागु बमूचा व देवस्थलय् व न्हापा विवाह व्रतवन्ध आदि मङ्गलकार्य व यात्रा आदि जुइबलय् जोगितसें पुइगु म्वाहालि पुइका थाइगु खः । गुगू थौंकन्हे बुंगद्य जात्राय् थकूगु (मल्लजुजु) या खड्ग यंकिबलय् थ्वहे बाजा थाना म्वाहालि पुया यंकाच्वंगु दु । वहे बाजा न्यकूजात्रायेनं चलेयानाच्वंगु दनि । थ्व बाजा न्यकूजात्राया अतिरिक्त हरिकिर्तन याइबलय् व जात्रा आदि जुइबलय् महर्जन पुचलं खिं बाजाया नापं पालंपाः थाय्‌गु याना छ्‌यला वयाच्वंगु दु ।
	८. डमरुबाजा – थ्व देवबाजा खः, बाजा स्वयं नृत्यनाथं थाइगु व विभिन्न महायानि, देवदेवी एवं भैरब मातृका गणपिंस धारणा याना तइगु बाजा खः । धैतःगु दु कि लघुसिद्धान्त कौमुडिया प्रारम्भ याय्‌त आचार्य पाणिनीयात व्याकरणया शुद्ध याय्‌त गनं शुरु याय्‌गु गथेयाना शुरु याय्‌गु धकाः अकमके जुया च्वंबले शिवजीया डमरुयागु आवाजं “अइउण, ऋलुक” आदि शब्द न्यने धुंका लिपा थःतः शिवजीं ब्यूगु प्रसाद भाःपा उकियागु हे आधारे कया कौमडिया प्रारम्भयात धैगु खँ कौमडिया गुरुपिनिपाखें न्यने दु । थ्व बाजायात नं सिंयागु निखेरं म्हुतुप्वा चकंका दथुइ चिचाप्वा याना निखेपाखे छ्‌यंगुतिं भुना छ्‌यंगुलि तानं साय्‌का तइ । थ्व बाजा थाम्हसे बिचे चीचा प्वाः यानातःथाय् च्वला पतिं दुछ्‌वया म्हाला पतिनं कताका उगु डमरुया निखें निपु काखिपतं थानातःगु काग्वारा वा सिग्वारा भुनातःगु छ्‌यंगुति थकुरनका थाय्‌गु याइ । थ्व डमरु नवबाजा थाय्‌बलय् निपाल्हातं निगः डमरु ज्वना निपाल्हातिनं पाःलाक छगूहे स्वर जुइक थाना प्रदर्शन याइ । थ्व डमरु बाजायात न्हय्‌गु ताल सहित नोटेशन बिया किताव पितंगु दु ।
कोंचाखिं	९. कोंचाखिंबाजा – थ्व बाजा सिंयात दुने फुसुलु याना छखेपाखे जक छ्‌यंगुतिं भुना छ्‌यंगुहे तानं सायेका भुनातःगु छ्‌यंगुलि खौतया जःगुल्हातं जक थाय्‌गु बाजा खः । थुकियात साथ बिइत चीपुगु तप्यंगु पुइगु वय्‌चा व कँय्‌यागु बमूचा थाय्‌गु याइ ।
नगडा	१०. नगडाबाजा – थ्व बाजा न्हापा सिंयागु जूसां थौंकन्हय् अप्वःयाना सिजःयागु दय्‌का तःगुलि ख्वातुगु छ्‌यंगुतिं भुना छ्‌यंगुयागु हे तानं साय्‌का तःगु जुइ । थ्व बाजा थाइबलय् निपुकथि निपाल्हातं ज्वना निपाल्हातिं हे थाइगु बाजा खः । प्रायः थ्व बाजा न्हापान्हापा युद्ध जुबलय् अले विशेष देवदेवी स्थानय् पुजा याइबलय् “नगडा ची” धकाः डमाइतय्‌सं थाइगु बाजा खः । विवाहा, जात्रा, देव मन्दिर आदि थासय् भजनकथं थाइगु बाजा नं थ्वहे खः । थ्व बाजा स्वता प्रकारयागु खनेदु । छ्थी साधारण १ फीट तकया चाक दुगु । मेगु जोडा नगडा धकाः भचा चीग्वःगु, हानं मेगु तःतःग्वःगु देवस्थलय् तयातइगु थव तःतःग्वःगु ७/८ फित तक चाकः दुगु जुइ । गुगु नमूनाया रुपय् आतकनं हनुमान धोखाया न्ह्योने स्वय्‌गु दनी । मेगु भजनय् थाइगु साधारण नगडा थाइबलय् साथ बीगु बाजा कँय्‌यागु बःचापाःगु भुस्याः व कँय्‌यागु हे कय्‌चा: (टाईनाइ) व गँ नं थाइगु याइ ।
झाँक्री बाजा	११. झाँक्रीबाजा अर्थात ढयाँग्रो – थ्व बाजानं गोलाकार जुया सिंयागु निखेरं छ्‌यंगुतिं भुना छ्‌यंगुयागु हे तानं साय्‌का तःगु जुइ । थ्व बाजा थाय्‌त पौ अथवा छुँ भचा चाः तुइकातःगु कथिं थाय्‌गु याइ । थ्व बाजा अप्वः यना पहाडपाखे झाक्रितसें थाइगु बाजा खः । पहाडे पुजाआज्ञा जुइबलय् थ्व हे बाजायात प्रमुखता बियातःगु दु । थुकियात साथ बिइगु बाजानं कँय्‌यागु हे भुस्या खः । थ्व बाजा निथि प्रकारयागु दु । तःगःगु समितसें गुम्बा गुम्बाय् लांमा तय्‌गु बाजा थाइगु खःसा थुकियात सिंयागु हे फ्रमय् खाया छथासँ तया पुजाआजा याइबलय् इलय् ब्यलय् थाइगु याइ । अले चीग्वःगु ढ्‌योंग्रो जक क्वय्‌पाखे चु छपू तया वहे चु जोना चाः तुइका तःगु कथिं थाना प्याखँ नं हुलेगु याइ ।
द:	१२. दः बाजा – थ्व बाजा ढ्‌यांग्रो याहे आकारगु सिसँ यात छखेपाखे जक छ्‌यंगुतिं भुना छ्‌यंगु बोला मवय्‌केत उकी छचालं पँकी अथवा मेगु की ताना दय्‌का तःगु जुइ । थ्व बाजा थाइबलय् खःगु ल्हातं जोना जःगु ल्हातं थाय्‌गु याइ । अले खःगु ल्हाया चोला पतिं व दथुपति नं दुनेपाखें स्वरयात नियन्त्रण याना विभिन्न स्वर पिकाय्‌गु याइ । थ्व बाजा प्रायः मधेशपाखे थाय्‌गु यासा थनया पद्धति व अनया पद्धति यक्वः हे पाः । दमरु बाजाया गुरु हिरालाल महर्जनया धापू कथं कामदेव वसन्त ऋतुबलय् थ्व बाजाथाना प्याखँ हुबलय् महादेवया तपस्या भंग जूगुलिं कामदेव भंग जुल । कामदेवया स्त्री रतिं प्रार्थना याय्‌वं लिपा कृष्णया अवतार जुबलय् कामदेव कृष्णया छय् प्रद्युम्न धाय्‌का जन्म जुइबलय् छ वारासुरया म्ह्याय् उषा धाय्‌का नापं ह्वने दइ भविष्यबाणि याना आस्वासन व्यूगु धकाः धाइ ।
मग: खिं	१३. मगः खिं – थ्व बाजानं चिकिचाग्वःगु दुने फुसुलुगु सिंयात निखेंपाखें नं छ्‌यंगुलिं भुना छ्‌यंगुया तानं हे साय्‌का उकि निखेंसनं खौ तया दयकी । थ्व बाजा थाइबलय् निखेसनं निपाल्हातं थाय्‌गु याइ । थ्व बाजा नामं है पश्चिमपाखे नेपाःगालय् मगः जाति प्रवेश जुसेंलि वःगु अनुमान दु । थ्व बाजाया तालय् पश्चिमपाखे तसकं अकर्षित जुइक सोरथी नृत्य व घातुनृत्य आदि थीथी प्याखँ हुलिगु नृत्य व नेपालि लोकनृत्य अतिहे प्रसिद्ध जू । नवबाजा थाइबलय् नं थुगुबाजा छगूहे तालयात न्हय्‌थी कथं याना प्याखँ हुलिगु याना तःगु दु ।
जोडानगडा	१४. जोडानगडा – थ्व बाजा नगरा यागु हे मेगु रुप खः । पाःगु छु धासा थुगु बाजा थाइबलय् निगः नगदा नापं तया निपा ल्हातिं निपु चिचिपुगु कथिं थाय्‌गु याइ । खःगुल्हातं थाइगु घोर स्वरपाखें व जःगुल्हातं थाइगु तीप स्वरगु जुइ । थुकथं निपाल्हातं निगः नगडाय् बोल मिलेयाना थाइगु बाजा जूगुलि थुकियात जोडानगडा धाःगु खः । थ्व बाजा माहाराष्ट्रय् नं यक्वः थाय्‌गु चलन दु । परंतु अनया थाइगु पद्धति व थन थाइगु पद्धति यक्वः अन्तर दु । थन थाइबलय् छगू हे तालय् मृदङ्गय्‌थे स्वंगू तालया ताल लहरी थाय्‌गु याना तःगु दु ।
खैजडि	१५. खैजडि – थ्व बाजा सिंयागु गोलाकार निखेर खुल्लाःगु तर छखेंजक छ्‌यंगुतिं भुना दय्‌का तःगु ६/७ इञ्चया गोलाकार बाजा खः । थ्व बाजा थाइबलय् दः बाजाथें हे दुने पतिनं ग्वाहालि याना आकर्षक स्वर पिकया विभिन्न बोल पिकया थाय्‌गु याइ ।
काशिबाजा	१६. काशिबाजा – काशिबाजाया स्वरुप लोप जूगु खनेदु । थ्व बाजा आ:तक सिइके धाःसा मफूनि, थ्व बाजाया आकार गथेच्वं वनं आःतक लुइके मफुनि । अथेनं धाः बाजनं थुकिया छोटकरी बोलधाःसा थाना थुकिया नांयात ल्यंका तःगु दनि ।
	१७. सेँ बाजा – थ्व बाजा नगडायात जँय् चिना प्याखँ हुला थाइगु खः । थुकियात भुस्या थाना नापं प्याखँ हुला थाइ ।
	१८. दक्षिणबाजा – थ्व बाजाया वारय् नं छु गथे धयागु सिइके मफुनि । साहेद मधेश तराइपाखें वःगु खःला वाथुकिया मेगु हे इतिहास दु । उकिं व्याहाबाजा धका (पञ्चेबाजा) हे थुकिया अभाव पुर्ति याना नां जक ल्यंका तःगु दु । थुकथं झिंखुता १६ प्रकारया बाजात थाइबलय् प्रत्येक बाजा न्हापां द्य ल्हाना अलय् थःथःगु बाज नं क्रमशः झोलाक थाय्‌गु याइ । प्रत्येक बाजाया अन्तय् धाःकं न्ह्या कया थाना लानाकया गौकया क्वचायेकेमाः । थथे बाजा थाय्‌बलय् तालबालय् न्यकू पुया उत्साह वृद्धि जुइकीगु खः ।
	१९. नेवा:तय्‌गु संस्कारित बाजा कथं न्ह्यज्याना च्वंगु ज्यापु समाजं जक म्हुतुं पुया छ्‌यलिगु सिंयागु दुने फुसुलुगु कथिथेंजाःगु कुछिति हाकःगु दथुई होप्वा तया पुइगु वस्तु यात बाँसुरी धाइ । उकि बिचे वहया चाकता हिना समाय् याना तइ । खिं व बाँसुरी बाजायात २०७४ सालनिसें कचाबाजाय् दुथ्याकूगु जुल ।

थुकिया अतिरिक्त थुगु लाय्‌कू न्ह्योने लूँझ्याक्वय् च्वनाहे कहरा व सुमङ्गल धका न्हय्‌गु ताल झोलाक थाय्‌मा । अले थुकि प्रत्येक तालया अन्तय् चोताल कया ताल लहरी कथं थाय्‌मा । थ्व थाय्‌बलय् पूधाः जक थाना क्वचायेके माः ।

थ्व धुंका दमःखि बाजां छगूछगू याना न्हय्‌गु ताल थाय्‌मा । अथे न्हय्‌गु ताल थाइबलय् न्हय्‌गुहे लोक संगीतया आधारय् थाय्‌गु याना वयाच्वंगु दु । परन्तु न्हापा म्वाहालि पुइका थाइगु यात थौंकन्हय् म्वाहालि पुइपिं यलया जोगि (कपालि) पिंसं थुगु व्यवसाययात कःताय्‌गु तोता हःगुलिं वाद्यतावस दमाईतय्‌गुपाखें कार्नेस कनाथ पुइका थाय्‌मा:गु जुया च्वंगु दु ।

थ्व न्यकूजात्रां धका गुगु वाद्यवादन प्रदर्शन जुइगु खः उकि झोलाक थाना वया लाय्‌कू न्ह्योने लूँझ्याक्वय् थायेमाःगु वाद्यवादन क्वचायवं अन्तय् मङ्गलवाद्य धका पञ्चताल वाद्य थाना क्वचाय्‌का न्ह्याना वनिगु प्रथा दयाच्वंगु दु । थ्व पञ्चताल (पय्ँ‌ता बाजा) वज्रयान पद्धतिकथं आगमे दिक्षा व विशेष पुजाआजा जुइबलय् व गँप्याखँ आदि नृत्य जुइबलय् प्रयोग जुइगु वाद्यवादन खः । थुकि (१) पँय्‌त खिं (२) उकिहे घाना तःगु चिग्वःगु खिंचा (३) ताः (४) बमूचा व (५) पोँगा पुया पय्ँ‌ता नापं न्याता वाद्य संयुक्त याना गुरु वज्राचार्यपिनिसं चर्यागीतया प्रमाण “च.च.च.ह” आदि शब्दया उचारणं वन्देजय् चिना तःगु संगीतया ध्वनि खः ।

नवबाजा धकाः नांदँगु बाजाया गुलिखे बाजात तना वनाच्वंगु इलय् मेमेगु बाजातनं तनावनिगु वाचाय्‌का च्वय् उल्लेख याना थें नवबाजायात सुरक्षित व संरक्षण विइ फयके मालाच्वंगु समितिं वाचाय्‌का इलय् व्यलय् प्रशिक्षण बिया वयाच्वंगु जुल ।

मतया:बलय् ग्वारा थाय्‌मा:गु थाय्

ल्या:	थाय्	द्य:
१)	न:बही	शाक्यमुनि
२)	धलायचा	भैरव
३)	क्वालखु	गणेश
४)	क्वा:बहा	शाक्यमुनि
५)	झतापोल	सत:
६)	कोन्ति	महाद्य:
७)	कोबहा:	कृष्ण
८)	स्वंथ	नारायण
९)	मंग:	भीमसेन
१०)	लुँ झ्‌याक्वे	लायकु
११)	च्यासिंदेग:	कृष्ण
१२)	ह:खा	चैत्य
१३)	सौग:	नित्यनाथ
१४)	नुग: त्वाय्‌बहा	करुणामय
१५)	ओकुबहा:	शाक्यमुनि
१६)	पतिरी	गणेश
१७)	चक्रबही	बालकूमारी
१८)	इबाबही	शाक्यमुनि
१९)	हौग:	ताथेश्वर
२०)	तिछुंग:ली	विश्वकर्मा
२१)	इखालखु	भैरवी
२२)	बाहालुखा	महाद्य:
२३)	पूर्णचण्डी	पूर्णचण्डी
२४)	गा:बहा	कृष्ण
२५)	चल्खु	गणेश
२६)	छाय्‌बहा:	भीमसेन
२७)	पिम्बहा:	चैत्य
२८)	पिम्बहा:	चण्डेश्वरी
२९)	सुलिम्ह	गणेश

झिगू त्वालं थाइगु ग्वाराया नां

थाय्	क्षेत्र नं. १	क्षेत्र नं. २	क्षेत्र नं. ३	क्षेत्र नं. ४	क्षेत्र नं. ५	क्षेत्र नं. ६	क्षेत्र नं. ७	क्षेत्र नं. ८	क्षेत्र नं. ९	क्षेत्र नं. १०
न:बही
धलायचा
क्वालखु
क्वा:बहा
झतापोल
कोन्ति
कोबहा:
स्वंथ
मंग:
लुँ झ्‌याक्वे
च्यासिंदेग:
ह:खा
सौग:
नुग: त्वाय्‌बहा
ओकुबहा:
पतिरी
चक्रबही
इबाबही
हौग:
तिछुंग:ली
इखालखु
बाहालुखा
पूर्णचण्डी
गा:बहा
चल्खु
छाय्‌बहा:
पिम्बहा:
पिम्बहा:
सुलिम्ह
३०.
३१.
३२.