म्हसीका
न्यकू जात्रा (सिङजात्रा) या पृष्ठभूमि
“शशि प्रिया धयागु छगू देसय् सिंहकेतु धयाम्ह छम्ह जुजुं राज्य यानाच्वन । वया लानिया नां सुलक्षणा खः । जुजु सिंहकेतु न्हियान्हिथं जंगलय् सिकार म्हिता: न्हिछ्याना: जुयाच्वन । धर्मय् चित्त वंम्ह सुलक्षणां जुजुयात जीव हत्या मयागुलिइ आपालं इनाप याइगु जुयाच्वन । अथेनं जुजु थःगु चित्तयात भा:पीमफया: नित्य पापकर्म याना: वनाच्वन । लिपा जुजुया ई त्य:बलय् कालगतिं सित । अलय् लानि सुलक्षणा नं भा:तनाप सति वन । प्रकृतिया कालगतियात सुनानं पनेमफु ।
लिपायागु जन्मय् जुजु छम्ह ब्रम्हुजुया मेय्गलय् थुमेय् जुया: जन्म काः वन । अथेहे लानि सुलोचना नं वहे ब्रम्हुजुया कुलय् म्ह्याय्मचा जुया: जन्म काः वन । वयागु नां रुपवति धकाः प्रख्यात जुल । रुपवती थःगु पूर्वजन्मया पुण्यया प्रभावं दिव्य ज्ञानी जुया: वल । दिव्य ज्ञानया प्रभावं पूर्वजन्मया संस्मरण प्रज्वलित जुसेंलि मेय्गलय् लहिना तयाम्ह थुमेय् थः न्हापायागु जन्मया भा:त सिंहकेतु जुजु हे खः धकाः सीकल । थथे न्हापाया जन्मया खँ सीका: ब्रम्हुया म्ह्याय्मचा जुयाच्वंम्ह सुलक्षणां थः हे न्हापाया भा:त भापा: थुमेय्यात च्वँच्वंथाय् ववंथाय् मतिना यानाः बिचा: याना: सेवाभाव या:गु जुल ।
छन्हु कर्मभोगया खँ जुल, व थुमेय् भीरं कुतुंवनाः सित । अलय् लिकस च्वंगु वनय् च्वंपिं जनावरतय्सं नयाबिल । जंगलय् थुमेय् मखना: उखेथुखे माःजूबलय् गननं मखना: भीरं क्वय् स्वःबलय् जनावरतय्सं नयाच्वंगु खना: स्वःवंबलय् थुमेय्यागु न्यकू स्वया: थःम्ह हे भा:त रुपि थुमेय्यागु हे धकाः सीकल । धर्मय् चित दुम्ह दिव्य ज्ञानिम्ह मिसां वहे थासय् चोखा याना: नापंच्वंगु खुसिइ लः व फि कयाहया: पवित्रगु थासय् फियागु चिभा: छग्व: दय्कल । चिभालय् दुने ल्यंदूगु अस्तिधातु तया: खवगु छपु न्यकू गजू छुना:, मेगु न्यकुलिं बुद्ध, धर्म, संघ धका: पुया: वहे न्यकुलिं अर्घ बिया: उद्धारया कामना यासें च्वन ।
सौभाग्यया खँ जुल चैत्य छग्व: अन कुतुंवया: रुपवतीं दय्कातःगु चैत्यय् प्रवेश जुल । उकिं चैत्य पुजाया लछि नित्य पुजाया दिनस सुखावती भुवनं छगू स्फटिक (फरकि) या दिव्य प्रभावं वःथाय् बाय् दिव्यभूमी जूवन । अले निपू न्यकूनं सुवर्णमय जुल । सुलक्षणंया धर्मचित्तया प्रभावं आपालं दिव्य शक्तिया प्रदर्शन जुल । आकाश यचुसे बाँलाना झंगपन्छित लय्तासलं हाला बनया शोभा हे रमयमय जुया वातावरणं थःगु प्रदर्शन होला वन छगुलिं सुगन्धमय् जुयाबिल । अलय् वहे फियागु सुवर्णमय चैत्य तःगो जुया चैत्य दुनेसं छगू कोठा खने दयावल । व सुवर्णमय जुयाच्वंगु लुँया न्यकूतिं छम्ह ल्याय्म्ह हिसिदुम्ह बाँलाम्ह लक्ष्यणम्ह मनू छम्ह प्रादुर्भाब जुल । वयागु नां धर्मशिल जू वन । धर्मशिलं थः कलायागु पुण्यया प्रभावं थुगु जन्म चू लाःगु धकाः सिइका मय्जुयात थःकला नाला काल। थथे विचित्रगु संयोग लोकपिनिस स्युसेंलि लोकजनपिं सकल मुना देया जुजु हे धकाः ल्यःगु जुल । तदुपरान्त धर्मशिलं थःगु नां हिला “भद्रसिंह केतु” अले तिरिमय्जुया नां “रुपवती” धका धोषणा यात । थ्व च्वय् न्ह्यथनां तयागु खँ चित्र विंशति अवदानस छगू परिच्छेदस न्ह्यव्वया तःगु खनेदु ।
थथे न्यकू जात्रा (सिङजात्रा) यागु प्रचलन बुद्धकालिन इलंनिसें न्ह्यज्याना वयाच्वंगु खः धकाः अनुमान याय्छिं । अलय् चिभाद्यो पुजायाय्गु झ्वलय् न्यकू पुइगु प्रथा अबलय्निसें वःगु खः धकाः धाय्छिं । विकाश क्रमया झ्वलय् न्यकू पुइगु चलन जुसेंलि न्यकू जात्रा धकाः प्रचलनय् वःगु खने दत, धाःसा बोगि वनेगु धकाः मतयाः न्ह्य: प्यन्हु न्यान्हु बिका चाँ चाँ मतयाः द्योपिं बाजागाजा सहित चाः ह्युवनेवलय् अनिवार्य कथं न्यकू पुइहे माःगु प्रथा थौं तकनं दहे दनी । न्यकू पुइगुलिनं न्हय्गु ताल तकया व्यवस्था जुयाच्वंगु दु । थीथी बाजं थाइवलय् थीथी कथं न्यकू पुइगु व ताल, मात्रा, आदिया विकास नं जुयाच्वंगु हे दुगु जुल ।
दीपयात्रा (मतयाः) या पृष्ठभूमि
नेपालय् दीपयात्रा मतयाः गुबलेनिसें, सुयापालंनिसें न्ह्यज्याना वल अलय् विकासक्रम गथे जुया वल धयागु तथ्य ऐतिहासिक प्रमाणित कथं धाय्त अ:पु मजू । अथे धकाः इतिहासया विकास जुइ न्ह्य: हे विकसित जुयाच्वंगु तथ्ययात गनं शीलापत्रय् वा सफूलि च्वयातःगु मदु धकाः उपेक्षा याय्गु नं उचित मजू । अजाःगु खँय् पौराणिक वर्णन, वंशावली व जनश्रुतिया लिधंसा मकासें मगाः । यध्यपि व पूर्णरुपं विश्वसनिय मजूसां उकी यथार्थता नं दहे मदु धकाः धाय्मछिं अले ऐतिहासिक युग तथा सफू च्वय्गु, मुद्रण यायेगु शुरु जुसेंलि तिनि थुकिया नं ऐतिहासिक प्रमाण लुइके फैगु खः । उकिं पौराणिक बाखँ, वंशावलि व ऐतिहासिक तथा वर्तमान न्ह्याना वयाच्वंगु परम्पराया व जनश्रुतिया लिधंसा बःकाय् माःगु खँ स्पष्ट यानाच्वना ।
मतयाः अर्थ प्रकाश जुसानं भावात्मक भावुकतां निर्वाण लिपाया चिन्तनयात आध्यात्मिक भावनां खंकाः भिंगु गतिया मनंतुना निर्वाण कामना याय्गु अर्थय् कयातःगु दु । बुद्ध धर्मया संस्कार मत यात अति उत्तमगु चिवरया कथं व्याख्या जुयाच्वंगु दु । इह लोक व परलोक तकं उकिया ज:लं लँ क्यनाच्वनि धाःसा द्यो व दुष्ट मभिंपिं प्रेत आत्मा तक यात नं कजय् काय्गु शक्ति क्षमता दयाच्वनीगु महायान व वज्रयानया सत्य धापु दु ।
मतयाःया आदिकालिन धारणा मतयाः – मतजात्रा न्ह्यज्याना च्वंगुलि ललितविस्तर कथं सिद्धार्थ गौतमं खुदँ तक दुष्कर ध्यान यानानं चित्त बुझे मजूसेंलि बैशाख पुन्हि छन्हुन्ह्य: निनि सुजाता नं ब्यूगु भोजन ग्रहण यानाः वोधिवृक्षया क्वसंच्वना बुद्धत्व लाभ मजुइकं थुगु थासं दनेमखु धकाः दृढ प्रतिज्ञा याना बज्राशनय् च्वनाबिज्यात । उबलय् परनिर्मित वशवर्ती भुवनेवंम्ह नमुचि मारं पीरकया चिन्तना यात कि “थ्व सिद्धार्थ जिगु मारबन्धनं मुक्त जुया वनिन, थ्वइत वइगु कामना पूमवंकेत कुतः याये हे माल” धकाः मार सैन्यपिं मुंका सिद्धार्थया मनोकामना पुवंके मविइगुलि कुतः यानाः वयागु आसनं थनाछ्वय् धकाः आपाल जंजालया प्रपञ्च गोया कुतः यात, मार सैन्यगण छ्यला आक्रमण तकं यात । परन्तु, बोधिसत्त्व सिद्धार्थया अन्तय् जन्मनिसें पुवंका वःगु पारमिताया फलं उपिं मारगणतय्सं थिइ मफया नमुचि मार यातहे बुका मार विजन याना बैशाक पुन्हीखुन्हु हे सर्वज्ञ ज्ञानलाभयाना तथागत सम्यक सम्बुद्ध जुया बिज्यात ।
उबलय् सकल देवगणपिं मुना सुगन्धित धुप दीप प्रज्वलित याना तथागत जुयाबिज्याम्ह वसपोलयात पुजाया वल । पञ्चसिख गन्धर्व वेलुपण्डव वीणा थाना अन्य देवतापिनिसं दिव्य वाद्यसहित शंखपुया पुजा यात । थ्व हे घटनायात अनुशरण याना बुद्ध धर्मे दत्तचितम्ह जुजु बालार्चन देवं ८५० दँ न्ह्यवनिसें यल देशय् दक्वः चैत्य धर्मधातु अले मेपिं देवतापिनित नं इतामतः, कपुमतः, म्वास्याः देवा आदि मतः च्याका डण्डवत प्रणाम याना श्रावणकृष्ण द्वितियाखुन्हु मतयाः धकाः यल देशय् दक्वः चैत्य धर्मधातु अले मेपिं द्यो देवस्थल चाःहिला द्योपिनिपाखें कोसाःगु नुगः क्यनेगु, न्ह्यब्वय्गु व भवचक्र मुक्त जुया वंपिनिगु नामं सुखावति भुवने बास लाय्मा धकाः कामना यानाः वयाच्वंगु प्रथा थौं तकनं न्ह्यज्याना च्वंगु हे जुल ।